آیا در آموزههای اسلامی، هرگونه بدگویی و بیان عیب دیگران ممنوع است؟ قرآن کریم در کنار نهی از آشکار کردن سخنان ناروا، استثنایی مهم را مطرح میکند؛ جایی که فردی مورد ظلم قرار گرفته است. بر اساس آیه ۱۴۸ سوره نساء، مظلوم میتواند در حدّ بیان ستمی که بر او رفته، ظلم ظالم را آشکار کند؛ با این حال، این مجوز به معنای اجازه برای آبروریزی، تهمت یا بازگو کردن تمام عیوب و گناهان فرد ستمگر نیست.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، «خداوند بانگ برداشتن به بدگویی را دوست ندارد»؛ این اصل صریح قرآن درباره سخنان نارواست، اما درست پس از آن یک استثنای قابل تأمل میآید: «مگر کسی که مورد ظلم قرار گرفته باشد.» این سؤال مطرح میشود که مظلوم تا کجا میتواند از ظالم بگوید؟ آیا هر نوع افشاگری درباره ستمگر مجاز است یا حتی مظلوم نیز برای بیان ظلم، با مرزهایی جدی روبهروست؟
بنابر روایت موسسه نشر معارف اهل بیت(ع)، بدگویی، غیبت، آبروریزی و رفتارهایی از این دست، از جمله اموری هستند که در آموزههای اسلامی مورد پسند خداوند قرار نگرفتهاند. قرآن کریم در سوره نساء میفرماید:
«لا یُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَ کانَ اللَّهُ سَمیعاً عَلیماً»
خداوند بانگ برداشتن به بدگویی را دوست ندارد، مگر از سوی کسی که مورد ستم قرار گرفته است؛ و خداوند شنوا و داناست. [۱]
در این آیه، قرآن کریم پس از بیان اصلِ ناپسند بودن آشکار کردن سخنان بد، یک استثنا را مطرح میکند: «إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ»؛ مگر کسی که مورد ظلم قرار گرفته باشد.
بر این اساس، هنگامی که حقی از فردی پایمال شده یا مورد ستم قرار گرفته است، او میتواند برای بیان ظلمی که بر وی روا داشته شده، رفتار ظالمانه فرد ستمگر را مطرح و آن را آشکار کند. چنین سخنی در چارچوب بیان حق و دادخواهی، غیبت و بدگویی به معنای متعارف آن محسوب نمیشود.
با این حال، این استثنا نیز دارای حدود و ضوابط مشخصی است. مظلوم تنها میتواند درباره همان ظلمی که نسبت به او صورت گرفته سخن بگوید و نمیتواند به بهانه آن، همه گناهان و عیوب فرد ستمگر را برای دیگران بازگو کند.
همچنین بیان مطالب خلاف واقع و نسبت دادن عیب یا گناهی که در فرد وجود ندارد، مجاز نیست. بنابراین، اجازه قرآن به مظلوم برای بیان ظلم، به معنای مجوز تهمت، افترا یا هتک حیثیت نامحدود نیست. [۲]
این استثنا از سوی خداوند، از یک سو راهی برای دادخواهی مظلوم فراهم میکند و از سوی دیگر میتواند هشداری برای کسانی باشد که حقوق دیگران را پایمال میکنند؛ زیرا آگاهی از اینکه ظلم آنان ممکن است آشکار شود، میتواند عاملی برای بازداشتن آنان از ادامه رفتار نادرست باشد.
در ادامه، قرآن کریم در آیه ۱۴۹ سوره نساء میفرماید:
«إِنْ تُبْدُوا خَیْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ کانَ عَفُوًّا قَدیراً»
اگر خیری را آشکار یا پنهان کنید یا از بدی درگذرید، خداوند نیز همواره عفوکننده و تواناست. [۳]
این آیه، در کنار حق مظلوم برای بیان ظلم، از فضیلتی بالاتر نیز سخن میگوید: بخشش.
اگر فرد مظلوم، با وجود برخورداری از امکان افشای ظلم و حتی قدرت بر ریختن آبروی گناهکار، از خطای او چشمپوشی کند و راه عفو را در پیش بگیرد، رفتاری الهی از خود نشان داده است؛ زیرا خداوند نیز با وجود قدرت بر عقاب بندگان، اهل عفو و گذشت است.
از این منظر، قرآن میان دادخواهی مظلوم، افشای ظلم و آبروریزی بیضابطه تفاوت قائل میشود و در کنار به رسمیت شناختن حق مظلوم برای بیان ستم، گذشت و بخشش را نیز به عنوان فضیلتی ارزشمند مطرح میکند.
منابع:
[۱] سوره نساء، آیه ۱۴۸
[۲] ترجمه تفسیر المیزان، ج ۵، ص ۲۰۱
[۳] سوره نساء، آیه ۱۴۹
کد مطلب 2277063
-
بدگویی مظلوم از ظالم؛ قرآن کجا اجازه افشای ظلم را میدهد؟
-
حکم شرعی جبران خسارت مالِ تلفشده؛ با قیمت روز محاسبه میشود یا زمان تلف مال؟
-
وقتی خدا مجازات ظالم را به تأخیر میاندازد؛ صحیفه سجادیه برای مظلوم چه نسخهای دارد؟
-
وقتی زیبایی به قیمت کرامت زن تمام میشود؛ زن برای دیدهشدن چقدر باید هزینه بدهد؟
-
چه کسی به جای ما انتخاب میکند؟؛ وقتی الگوریتمها سلیقه، رفتار و هویت انسان را شکل میدهند